Pożegnanie Profesor Teodozji Rittel (1938-2019)

zdjęcie26 września 2019 r. zmarła prof. zw. dr hab. Teodozja Rittel – twórczyni polskiej lingwistyki edukacyjnej, współtwórczyni krakowskiej szkoły językoznawczej logopedii, wybitny językoznawca, badacz, metodolog, nauczyciel akademicki, promotor dysertacji doktorskich, patron naukowy prac habilitacyjnych oraz wnikliwy recenzent osiągnięć naukowych wielu polskich językoznawców.

W 2019 roku minęło pięćdziesiąt lat od ukazania się w „Pracach Językoznawczych" Uniwersytetu Śląskiego pierwszego artykułu naukowego ówczesnej absolwentki Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Krakowie. Tym samym upłynęło pięćdziesiąt lat Jej pracy naukowej.

   Profesor Teodozja Rittel – związana bez reszty, sercem i duchem z Ziemią Świętokrzyską – urodziła się niedaleko Kielc, w Masłowie. Wstępem do pracy naukowo-dydaktycznej było napisanie w 1960 roku pod kierunkiem prof. Stanisława Jodłowskiego pracy magisterskiej zatytułowanej Budowa gramatyczna i zastosowanie stylistyczne form czasu przyszłego. Po krótkim okresie pracy w Gdowie Teodozja Rittel rozpoczęła studia doktoranckie w krakowskiej Wyższej Szkole Pedagogicznej – uczelni, z którą naukowo i dydaktycznie wiernie związana była do ostatnich swych dni. Ten sam profesor S. Jodłowski został promotorem Jej pracy doktorskiej obronionej w 1969 roku. Wydana w 1975 r. dysertacja doktorska, zatytułowana Szyk członów w obrębie form czasu przeszłego i trybu przypuszczającego, otwarła listę Jej monografii. Istotne miejsce w dorobku naukowym Profesor zajmuje praca habilitacyjna pt. Kategoria osoby w polskim zdaniu, ukierunkowana naukowo przez prof. Adama Heinza.

   Wraz z rozwojem naukowym przychodziły awanse w dokonaniach dydaktycznych i akademickich. W latach 1966-1969 pracowała w charakterze starszego asystenta w Wyższej Szkole Pedagogicznej w Rzeszowie. W latach 1969-1983 prowadziła zajęcia jako adiunkt w kieleckiej Wyższej Szkole Pedagogicznej, zaś przez kolejne 10 lat wykładała w WSP w Krakowie jako docent. Stanowisko profesora tej uczelni otrzymuje w 1994 r., zaś tytuł profesorski przypadł Jej w udziale rok później. Profesorem zwyczajnym zostaje w roku 2000.

   W pierwszych latach naukowej działalności Prof. Teodozja Rittel zajmowała się ważkimi zagadnieniami słowiańskiej gramatyki historycznej. Prace te publikowane były głównie w „Języku Polskim", „Poradniku Językowym", „Slavii Occidentalis", „Studiach z Filologii Polskiej i Słowiańskiej". Studia i artykuły z tego okresu wraz dwoma pierwszymi monografiami wpisują się w historyczny nurt badań nad morfologią języka polskiego – pierwsze ważne pole lingwistycznych zainteresowań Zmarłej.

   W latach osiemdziesiątych i w pierwszej połowie lat dziewięćdziesiątych XX w. problematykę gramatyczno-historyczną poszerza Teodozja Rittel o rozległe wątki badań semantycznych.

   Wyraźną cezurę w naukowych zainteresowaniach Prof. Teodozji Rittel przynosi rok 1986. Od historycznych studiów lingwistycznych przechodzi Profesor do badań ogólnojęzykowych, a następnie do interesujących aplikacji w duchu lingwistyki stosowanej. Prof. Teodozja Rittel stworzyła podstawy teoretyczne dyscypliny, którą określiła jako lingwistykę edukacyjną. W proponowanym przez Autorkę modelu lingwistyki edukacyjnej wyróżnić można było trzy główne poziomy kompetencji lingwistycznej (poziom przejściowy, przybliżony i docelowy), precyzowane przy pomocy tych samych lub zbliżonych charakterystyk językowych, określanych przez kompetencję gramatyczno-leksykalną, komunikacyjną i kulturową. Głównym celem tak wyodrębnionej dziedziny wiedzy było diagnozowanie języka ucznia w celu jego usprawniania. Prace Zmarłej z zakresu lingwistyki edukacyjnej (i szerzej – stosowanej) obejmują ponad 50 pozycji, z czego kilka monografii. Dwie najważniejsze to: Podstawy lingwistyki edukacyjnej. Nabywanie i kształcenie języka, Kraków 1993 oraz Metodologia lingwistyki edukacyjnej. Rozwój języka, Kraków 1994.

   Monografie, studia, artykuły i prace z tego kręgu rozważań włączyły ośrodek krakowski w szeroki nurt europejskich badań lingwoedukacyjnych, zapewniając mu autonomiczną i silną pozycję w obrębie językoznawstwa stosowanego. Idee Prof. Teodozji Rittel okazały się płodne naukowo, na co wskazują prace pragmalingwistyczne poświęcone tej problematyce rozwijane w wielu uniwersytetach w kraju, zwłaszcza w Warszawie (UW), Lublinie (UMCS), Gdańsku (UG), Katowicach (UŚ), Wrocławiu (UWr), Kielcach (UJK), Opolu (UO).

   W ostatnich latach swego życia Prof. Teodozja Rittel – nie rezygnując się badań lingwoedukacyjnych – powróciła do nurtu, który Ją ukształtował jako lingwistę i filologa – mianowicie do językoznawstwa historycznego. W swych badaniach Profesor umiejętnie łączyła badania nad językiem osobniczym Elżbiety Drużbackiej z nowoczesną metodologią pragmalingwistyczną w opisie dyskursu artystycznego. Odwoływała się do najważniejszych i najnowszych teorii naukowych językoznawstwa światowego, tworząc innowacyjną metodologię badań historycznojęzykowych.

   Profesor Teodozja Rittel stworzyła własną szkołę naukową – zapewniła jej rozwój i kontynuację, przyczyniając się tym samym do rozwoju kadry naukowo-dydaktycznej krakowskiego Uniwersytetu Pedagogicznego oraz innych uczelni. Zmarła jest autorką prawie 200 oryginalnych prac naukowych, które dotyczą takich dziedzin jak: językoznawstwo historyczne, językoznawstwo ogólne, językoznawstwo stosowane, lingwistyka edukacyjna, logopedia i stylistyka.

   Krakowską logopedię, wespół ze śp. Profesorem Janem Ożdżyńskim, Zmarła wyniosła na wyżyny naukowej refleksji. Będziemy Ją wspominać jako wyjątkowego badacza i opiekuna naukowego, wymagającą Mistrzynię, sprawiedliwego Człowieka i Prawdziwą Panią Profesor.

dr hab. Mirosław Michalik, prof. nadzw.

20142015

logop okl 42

okladka 41